• Anasayfa  • Künye  • Kurumsal  • Reklam  • Üyelik  • Arşiv  • Kariyer  • Site Haritası  RSS 
YAZARLAR  |  HABERLER  |  GÜNCEL  |  GÖRÜNTÜLÜ  |  ÖZEL  |  İHALELER  |  FİNANS  |  TİCARET BORSALARI  |  RESMİ GAZETE
YAZARLAR Koray Tarakçıoğlu ►KÖŞEGEN
12
14
16
18
09/02/2017 17:22
Osmanlı İmparatorluğunda İsyanlar; Celâli İsyanları

     Geçen hafta, Osmanlı İmparatorluğunda medrese tahsilini  tamamlamış fakat işsiz kalmış talebelerin, yani  suhtelerin isyanını konu etmiş ve bugün ülkemizde tahsilini tamamlamış, çalışma  çağında  olan gençlerin % 25 gibi  çok büyük bir kısmının  işsiz kaldığından bahsetmiştik. Suhte isyanlarının  XVI asrın hemen hemen  tamamını  kapsadığını, çok sıkıntılı olduğunu ve  çok kan döküldüğünü, arşivlerden hazırlanmış literatürde  okuyoruz.
     Bugün bahsedeceğimiz isyanların, suhtelerin isyanlarından daha uzun süreli, daha kanlı, daha acılı olduğunu  görüyoruz. Bu isyanlara Celâli İsyanları  denmektedir.

     Konuya girerken bir yanlışı hemen düzeltelim: Celâli sözcüğünün “Celâl” ismi ile veya “celâllenme” ile hiçbir alakası  yoktur. “Celâ” Arapçada  ayrılma, terk etme  demektir. Buradan devamla“ celâli” terk eden anlamına gelir. Konumuz olan isyanları köyünü, yurdunu  mecburen  terk eden  genç erkeklerin  çıkarmış  olduğunu  görüyoruz. 1. Süleyman’nın saltanat yıllarının en şaşaalı zamanında, 1550 yıllarından başlayarak küçük çaplarda görülmeğe başlayan bu isyanların sebebi vergi toplama  sisteminde ki düzensizlik ve keyfilik olduğu, konuyu araştırınca  görülüyor.

     Osmanlı imparatorluğunda  devlet görevlileri iki ana  gruba  ayrılırdı:  Medrese tahsili  görmüş olanlar “ ehl-i şer” ve tahsil görmemiş olanlar  “ehl-i örf”.  Kadılar, kadı naipleri, müderrisler, imamlar, mültezimler, müfettişler gibi kanunu ve şeriatı temsil edenler  ehl-i şer  idiler. Beylerbeyi, sancakbeyi, subaşları ve  yardımcıları olan asesbaşları, asesler, çavuşlar, kapı ağaları ve yardımcıları gibi kanunu  uygulayanları  ehl-i örf idiler. Bu kesimin  eğitim görmüş olmak mecburiyetleri olmadığı gibi okur yazar olmaları  mecburiyeti de olmadığını görüyoruz. Devlet özellikle ikinci grupta olanlara  hazineden maaş ödemek yerine  onlara  geçimlerini temin maksadı ile dirlikler tahsis ederdi.

     Dirlikler üç grupta toplanmaktadır.  En küçük dirlik  timar  olup, sonra zeamet , en büyük dirlik ise has olarak isimlendiriliyordu. Seferde, orduya  atları ile  katılan sipahilere timar tahsis edilirdi. Haslar ise başta  padişahlar olmak üzere bütün padişah ailesi  üyelerine ve en üst seviyedeki  devlet yöneticilerine tahsis edilmekteydi. Hasların  gelirleri  çok yüksekti. Bu dirliklerde çiftçilik yaparak  hayatını kazanmakta olan “reaya”dan  toplanacak verginin miktarı ise devlet tarafından hassasiyetle belirlenmiş olduğunu görüyoruz. İsyan sebebinin  tam da bu vergi sistemi  olduğu anlaşılıyor. Diğer yandan işsizlik buna ilâve olmuştur.

     Osmanlının ilk ikiyüz senesinde çok sık yapılan fetihler, bol ganimet yani gelir elde edilmesine olanak sağladığı için devletin para  sorunu yoktu. Fakat  fütuhat azaldıkça  ganimet geliri de azalmağa başladı. Devlet, oluşan para açığını reayadan daha  fazla vergi toplayarak kapatmağa çalışıyordu. Fütuhatın azalması  dirlik sahiplerini de maddi açıdan zor duruma  sokmuştu. Onlar da, tıpkı devletin yaptığı gibi masraflarını reayadan daha  fazla vergi toplayarak  kapatmak çabasındaydılar.

     Fetihlerin 1. Süleyman’nın (1520/66) ölümü ile son bulduğunu görüyoruz. 2. Selim (1566-1574) zamanında Kıbrıs, Dalmaçya kıyıları ve Tunus Osmanlı topraklarına katıldıysa da yeterli ganimet  elde edilemediği  görülüyor. Buna karşın savaşlar, sebebi değişerek  daha da sıklaşıyordu. Artık savaşlar ülkeler fethetmek için değil, mevcut toprakları korumak için yapılıyordu. Bu durumda savaşlardan galip çıkılsa dahi önemli bir ganimet elde etmek mümkün olamıyordu. Sonuç olarak gelirler azalmış, giderler çoğalmıştı.

     Gittikçe artan para darlığını gerek hükümet, gerek dirlik sahipleri sürekli olarak reayanın sırtından kapatılmağa başlamışlardı. Reaya yaşayabilmek için faizle borç almağa başlamış, fakat bu da ayrıca yük getirmişti. Sıkıntılara dayanamayan köy gençleri yavaş yavaş köyü terk etmeğe başlarlar ve şehirlere göç ederler. Bu  işsiz, başıboş gençlere“ levent” denir. Zaman içinde köylüler de çiftlerini bozup köyü terk ederler. Bunlara “çiftbozan” denir. Köyünü terk eden, yani celâyi vatan eden  bu insanlar, özellikle gençler celâli isyanlarında fiilen rol almışlardır.

     Olay şöyle başlar ve gelişir:
     İlk önce tımarlı sipahiler leventleri  bölükler halinde organize ederek köylere ve dirliklere saldırılara başlarlar. Buna karşı korunmak maksadı ile diğer dirlik sahipleri de benzer koruma birlikleri oluştururlar. Her iki taraf da maddi imkânlarını genişletmek ve yeni koruma birliklerine maaş verebilmek için  köylere  saldırıp reayayı soyarlar. İmkânlarını aşan vergi ve salma yüküne dayanamayan reaya daha  hızla köyü terk etmeğe başlar. Bu olay yüzyıl sürecek olan bir soygun kısır döngüsü başlatır. Celâli birlikleri 1000, 2000, 3000 kişilik birliklerden 20.000- 30.000 kişilik küçük ordulara evrilir. Bu orduların başbuğu çarpışmada veya başka bir sebeple ölünce, birlikler bölünür ve birçok yeni celâli bölükleri oluşur. Aynı köye bir gün içinde iki baskın yapıldığı görülür.

     Köylerden kaçanlar gittikçe artar. Böylece levent sayısı arttıkça celâli bölük sayısı ve soygunlar artar. İşte kısır döngü budur. 1550 yıllarında başlayan bu olaylar 3. Murat (1575/95) yıllarına gelindiğinde bütün Anadolu’yu baştanbaşa denebilecek yoğunlukta sarmıştır. devletin bunlara karşı gönderdiği kolluk kuvvetleri de, devlet maaş veremediği için kendi göbeklerini kendileri keserek soygunlara başlarlar. Hiçbir karşı çözüm bulamayan 3. Murat çareyi, halkın kendisinin silahlanarak karşı koymasına salık veren bir ferman yayınlar. Bu da fayda vermez, çünkü  hemen  hemen  herkes birbiri ile  vuruşmağa, birbirini soymağa başlar. Bu karışıklıklar ülkede işsizliğin daha da artmasına, rüşvet, hırsızlık, soygun, kadın ve çocuk kaçırma gibi akla gelebilecek  bütün ahlâksızlıkların artmasına yol açarken köyler, kasabalar, şehirler boşalmağa, bir kısım halk dağlara kaçmağa başlar. Bu olay tarihde “büyük kaçgun” olarak adlandırılıyor.

     Osmanlı tarihinin en önemli olaylarından, belki de en önemli olayı olan celâli isyanlarını, yerimiz müsaadesinde  çok kısa özet olarak anlatmağa çalıştık.  Bu isyan dalgası 1. Süleyman’nın en şaşaalı zamanından başlayarak 250 sene sürmüş olduğu görülüyor.
     İki asırdan fazla sürerek ahlâk çöküntüsü yaratan, milletin bölünüp kendi aralarında çarpışmalarına, çok kan dökülmesine, her türlü ahlak dışı olay ve davranışlara yol açan bu isyanlar, imparatorluğun bünyesini aşırı  derecede zayıflatmış olduğu bir gerçektir. Levent  adı ile anılan işsiz ve başıboş insanlar ihtiyaç oldukça askere alınarak seferlere de götürülmüş olduğu biliniyor. Fakat yine biliniyor ki, Osmanlı orduları son yüzyıllarda bazı mevzii kahramanlıklar dışında, bu eğitimsiz orduları sebebi ile savaşlarda sürekli mağlup olmuş ve toprak kaybederek küçülmüştür.

     Osmanlı imparatorluğunu sona götüren birçok sebeplerden birinin de  yanlış vergi politikası olduğunu yukarıda  imkân nispetinde açıklamağa çalıştık. Bugün Türkiye, mali darlık içindedir ve aşırı derecede borçludur.
     Hükümet  para sıkıntısını, mümkün olan her yerde ve fırsatta vergi arttırarak karşılamağa çalışıyor. Ancak bu sıkıntılı duruma nasıl ve neden gelindiğine baktığımızda, yetersiz eğitimli ve devlet yönetme tecrübesine sahip olmayan kişi ve kişilerin “ben bilirim“ iddiası ile işbaşına gelmiş olmalarından kaynaklandığını açık seçik görüyoruz. Bu bağlamda işsizliğin de ileride sorun olmayacağını, aç kalan insanların huzursuzluk çıkartmayacağını kim garanti edebilir?

Önceki Yazılar :
Haberler
  İkinci el araç piyasasında canlılık başladı

  TESK: Sigorta şirketleri zarar değil kâr ediyor

  Altınyağ dünya devi Sodrugestvo ile anlaştı

  Yanıltıcı yıldız tanıtımına idari para cezası

  Büyümede Türkiye 3. sırada

  Yeşildere ’Konak Tüneli’ mağdurları çare bekliyor

  "Sanayi 4.0 ile Eğitim 4.0 ayrı düşünülemez"

  İtalya’dan 2 ödül birden kazandı

  Demirtaş: "İzmir’in kaderi müzesizlik olmamalı"

  Altnordu’dan Avrupa’ya örnek proje

  Reolift’ten hayat kurtaran otomatik iskele

  Festival 29 Temmuz’da Çeşme Kalesi’ne geliyor

  37. DYO Sanat Ödülleri başvuruları başladı

  Genç mühendislerin projeleri görücüye çıktı

  Köy çocuklarının azmi şampiyonluk getirdi

  Kiralık konut araması % 24 arttı

  Coordinat Bornova nitelikli konut ihtiyacına cevap veriyor

  Bornova’da Bayram birlikteliği

  Karşıyaka Tramvayı’nda 1 Temmuz heyecanı

  Kabir ziyaretine gelenlere şekerli karşılama

  Bayraklı Belediyesi, 17 farklı branşta yaz okulu açıyor

  Emeklilerin hobilerini işe dönüştürme önerileri

  Metro, üretici ile tüketici arasında köprü kuruyor

  E-imza sayısı yüzde 538 arttı

  Bu oluşum Bornova futbolu için

  ’TürkAkım’ Doğalgaz Boru Hattı’nın açık deniz inşaatı başladı

  “Petrol fiyatları dünyada düşüyor, bizde yerinde sayıyıor”

  PETKİM’de uzlaşı sağlandı

  24 Haziran 2017 Tarihli ve 30106 Sayılı Resmî Gazete

  23 Haziran 2017 Tarihli ve 30105 Sayılı Resmî Gazete - 2. Mükerrer

  23 Haziran 2017 Tarihli ve 30105 Sayılı Resmî Gazete - Mükerrer

  Karayollarında Durum

  İHALENİN TARİHİ ve SAATİ ► 18.07.2017 - 15:00

  İHALENİN TARİHİ ve SAATİ ► 24.07.2017 - 11:00

  Camiler temizlendi, denetimler yapıldı

  İHALENİN TARİHİ ve SAATİ ► 20.07.2017 - 10:00

  İHALENİN TARİHİ ve SAATİ ► 19.07.2017 - 13:30

  Yaşanmak istenen kent olduk

  Kemeraltı eski bayramları özlüyor

  New York Fancy Food Fuarı’na Türkiye damgasını vuracak

  Göztepe’nin ’Anı Atkısı’ ön satışa sunuldu

  Borçların yapılandırmasında fırsatı kaçırmayın

  İstanbul Moda Akademisi 70 tasarımcıyı sektöre kazandırdı

  Önlem almazsanız, virüslerin bayramını kutlarsınız

  “Kentsel Dönüşüm için acele etmeliyiz”

  Yerli ilaç sanayisinin gelişmesine EÜ’den destek

  Lozan ve Montrö’ye tramvay makyajı

  Çeşme’de Bayram temizliği

  Süt Kuzusu’na 16 günlük “mola”

  Samsung’dan 2000 nitelikli eleman

ÇOK OKUNANLAR
bu hafta | bu ay
Foto/Video Galeri
  Ticaret 24.06.2017
  Ticaret 23.06.2017
  Ticaret 22.06.2017
  Ticaret 21.06.2017
  Ticaret 20.06.2017
  Ticaret 19.06.2017
Para Piyasaları
Hava Durumu
Takvim
Üye Giriş
E-Posta :
Şifre :
Beni Hatırla
     
      Üye Olmak İstiyorum
      Şifremi Unuttum
Bu sitenin tüm hakları saklıdır Ticaret Gazetesi    rt.moc.isetezagteracit @ ofni