Sosyal izolasyonun maliyeti ve ‘sandviç nesil’ kadınların görünmeyen emeği
SEDA GÖK
Dünya genelinde demografik yapı hızla yaşlanırken, Alzheimer ve demans gibi nörodejeneratif süreçler sadece sağlık sistemlerini değil, ekonominin temel taşlarını da sarsıyor. Yapılan güncel veri analizleri, sosyal izolasyonun bir “hastalık hızlandırıcı” olduğunu ve yanlış bakım stratejilerinin ülkelerin üretim potansiyelini nasıl aşağı çektiğini kanıtlıyor.
İzolasyon riski ve maliyet katlayıcı etki
Bilimsel literatürde karşılığı olan ve yaklaşık 59 bin katılımcı üzerinde yürütülen geniş ölçekli saha çalışmaları, Alzheimer ile mücadelede en büyük düşmanın “sosyal kopuş” olduğunu gösteriyor. Öte yandan hızlanan bilişsel yıkıma dayalı veriler, toplumdan soyutlanan ve sosyal uyaranlardan mahrum bırakılan yaşlılarda bilişsel gerilemenin yüzde 40’a varan oranlarda daha hızlı seyrettiğini belgeliyor.
Ayrıca sosyal izolasyon nedeniyle hastalığın seyrinin hızlanması; daha fazla ilaç kullanımı, daha sık hastane yatışı ve bakım maliyetlerinin erkenden zirve yapması anlamına geliyor. Bu durum, sağlık sigorta sistemleri ve aile bütçeleri üzerinde “önlenebilir” bir finansal yük yaratıyor.
“Sandviç Nesil” (Sandwich Generation) kavramı da son dönemde en fazla ön plana çıkan kavramlar arasında yer alıyor. Hem kendi çocuklarının büyüme sancılarını yöneten hem de yaşlı anne-babalarının bakımını üstlenen kadınlar, ekonominin en büyük “görünmez” kurbanları haline geliyor. Veriler, bu gruptaki kadınların yüksek lisans yapamadığını, kariyer basamaklarından vazgeçmek zorunda kaldığını ve hatta tam zamanlı iş gücünden tamamen çekildiğini gösteriyor.
Ayrıca ekonomik olarak zaten erkeğin gerisinde kalabilen kadın nüfusu, bakım süreciyle birlikte ekonomik bağımsızlığını kaybederek uzun vadede derin bir yoksullaşma sarmalına giriyor. Bu durum, makro ölçekte ülkelerin kadın istihdam hedeflerine vurulan en büyük darbe olarak ifade ediliyor.
Analizlerden edilen verilerde, bakım süreçlerindeki adaletsizliğe dair sert bir uyarı var. Bakım sorumluluğu genellikle ailedeki “bekâr veya işi olmayan” kadına yükleniyor. Oysa uzmanların çağrısı net: Alzheimer tanısı konur konmaz, hastanın tüm çocuklarıyla birlikte profesyonel bir “Bakım Planı” yapılmalıdır. “Kimin, nerede, ne kadar süreyle bakacağı” sorusu netleşmelidir. Bakımın sadece evlenmemiş kadına veya sosyal statüsü “müsait” görülen bireye yıkılması, toplumsal verimliliği düşüren etik bir hata olarak değerlendiriliyor.
İzmir Modeli ve 3. Yaş Üniversitesi
Sosyal izolasyonu kırmak ve maliyetleri düşürmek için çözüm, İzmir’de Karşıyaka, Seferihisar, Balçova gibi ilçelerde uygulanan “3. Yaş Üniversitesi” modelinde yatıyor. 60 yaş üzerindeki bireylerin eğitim hayatına dahil edilmesi, onları “bakım bekleyen pasif objeler” olmaktan çıkarıp “aktif sosyal aktörler” haline getiriyor. Eğitim alan bireylerde depresyon oranlarının düştüğü, zihinsel zindeliğin korunduğu ve sosyal katılım sayesinde yaşlılık dönemindeki harcamaların optimize edildiği verilerle destekleniyor.
Alzheimer ile mücadele sadece ilaçlarla kazanılamaz. Bu kapsamda yapılması gerekenler ise şöyle sıralanıyor:
• Bakım veren kadınların iş gücünde kalmasını sağlayacak destek mekanizmaları kurulmalı.
• Yaşlıların izole edilmediği, aksine “hayat boyu öğrenme” ile toplumun içinde tutulduğu yerel yönetim modelleri yaygınlaştırılmalı.
• Bakım süreçleri aile içindeki “vakit bolluğuna” göre değil, profesyonel bir görev paylaşımına göre kurgulanmalı.
• Sosyal izolasyonu yenmek, sadece insani bir gereklilik değil; ekonomik refahın ve sürdürülebilir bir sağlık sisteminin en stratejik savunma hattı olarak kabul edilmeli.
